Սումգայիթ․ անցյալի ցավ, ներկայի զգուշացում
1988 թվականի փետրվարի 27–29-ը Սումգայիթ քաղաքում տեղի ունեցավ այն, ինչ երկար ժամանակ փորձեցին ներկայացնել որպես «անկարգություններ»։ Սակայն հայ բնակչության համար դա դարձավ համակարգված բռնության, վախի և կոտրված վստահության սկիզբը։Երկու օր շարունակ քաղաքում հայ ընտանիքները թիրախավորվեցին։ Մարդիկ սպանվեցին, խոշտանգվեցին, բնակարաններ հրկիզվեցին, կանայք ու երեխաներ ենթարկվեցին բռնության։ Շատերը փրկվեցին միայն հարևանների օգնությամբ կամ պատահական միջամտությամբ։ Բայց հարյուրավոր ընտանիքներ ստիպված եղան հեռանալ՝ թողնելով իրենց տները, հիշողությունները, կյանքը։
Պաշտոնական թվերը խոսում էին տասնյակ զոհերի մասին, սակայն իրականության ամբողջական պատկերը մինչ օրս վիճարկվում է։ Անկախ թվերից, փաստը մեկն է․ Սումգայիթում բռնությունը դարձավ էթնիկ բնույթի և ազդանշան հանդիսացավ հետագա ողբերգական իրադարձությունների համար։
Միջազգային արձագանքը եղավ, սակայն այն ուշացած էր։ Խորհրդային իշխանությունները զորք մտցրին միայն այն ժամանակ, երբ վնասը արդեն անդառնալի էր։ Շատերի համար սա ոչ միայն բռնության, այլ նաև լռության ու անգործության պատմություն է։ Սումգայիթը դարձավ շրջադարձային պահ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում։ Այն խորացրեց անվստահությունը, ամրապնդեց վախը և ճանապարհ բացեց հետագա բախումների համար՝ ներառյալ Բաքվի ջարդերը և Արցախյան հակամարտության ռազմական փուլը։
Տասնամյակներ անց Սումգայիթը շարունակում է հիշեցում լինել, որ ատելության քարոզը երբեք չի մնում բառերի մակարդակում։ Այն կարող է վերածվել իրական բռնության, եթե ժամանակին չկանխվի։ Սումգայիթի հիշատակը միայն անցյալի մասին չէ։ Սումգայիթը պատմական փաստ է, նաև՝ նախազգուշացում:
